حیطه‌ی یک: بریدگی و طرد

انتظار این که نیازهای فرد برای امنیت، ثبات، محبت، همدلی، در میان گذاشتن احساسات، پذیرش و احترام به شیوه‌ای قابل‌پیش‌بینی ارضاء نخواهند شد. طرح‌واره‌های این حوزه، به‌طور معمول در خانواده‌هایی به‌وجود می‌آید که بی‌عاطفه، سرد، مضایقه‌گر، منزوی، تندخو، غیرقابل‌پیش‌بینی یا بدرفتار هستند.

  1. طرح‌واره‌ی «رهاشدگی/بی‌ثباتی» (AB):

بی‌ثباتی یا بی‌اعتمادی نسبت به دریافت محبت و برقراری ارتباط با اطرافیان، به‌طوری که فرد احساس می‌کند افراد مهم زندگی‌اش نمی‌توانند حمایت عاطفی و تشویق لازم را به او بدهند، زیرا این افراد به لحاظ هیجانی، بی‌ثبات، غیرقابل‌پیش‌بینی (برای مثال، «ناگهان عصبانی می‌شوند»)، اعتمادناپذیر، و نامنظم‌اند. فردی که چنین طرح‌واره‌ای در ذهن‌اش شکل گرفته باشد، معتقد است هر لحظه امکان دارد افراد مهم زندگی‌اش بمیرند یا این‌که او را رها کنند و به فرد دیگری علاقه‌مند شوند.

  1. طرح‌واره‌ی «بی‌اعتمادی/بدرفتاری» (MA):

انتظار این که دیگران به انسان ضربه می‌زنند، بدرفتارند، انسان را سرافکنده می‌کنند، دروغ می‌گویند، دغل‌کار و سودجو هستند. چنین انتظاری باعث می‌شود فرد وقایع پیرامون را به‌گونه‌ای خاص ادراک کند: آسیبی که به فرد وارد نموده‌اند، عمدی بوده و یا این‌که در نتیجه‌ی بی‌مبالاتی و غفلت مفرط پدید آمده است. ممکن است فرد احساس کند همیشه یک نفر موجودی او را می‌دزدد و یا حق او را می‌خورد.

  1. طرح‌واره‌ی «محرومیت هیجانی» (ED):

انتظار این که تمایلات و نیازهای فرد به حمایت عاطفی به اندازه‌ی کافی از جانب دیگران ارضاء نمی‌شوند. سه نوع محرومیت مهم وجود دارد که عبارت‌اند از: (الف) محرومیت از محبت: فقدان توجه، عطوفت یا همراهی، (ب) محرومیت از همدلی: درک‌نشدن، به حرف دل فرد گوش ندادن، عدم خود-افشایی یا در میان نگذاشتن احساسات با دیگران، و (ج) محرومیت از حمایت: نداشتن منبع قدرت، جهت‌دهی یا راهنمایی‌نشدن از سوی دیگران.

  1. طرح‌واره‌ی «نقص/شرم» (DS):

احساس این که فرد در مهم‌ترین جنبه‌های شخصیت‌اش، انسانی ناقص، نامطلوب، بد، حقیر و بی‌ارزش است یا این که در نظر افراد مهم زندگی‌اش، فردی منفور و نامطلوب به حساب می‌آید. همچنین، این طرح‌واره، حساسیت بیش از حد نسبت به انتقاد، طرد، سرزنش، کم‌رویی، مقایسه‌های نابجا، احساس ناامنی در حضور دیگران و حس شرمندگی در ارتباط با عیب و نقص‌های درونی را دربرمی‌گیرد. این نقاط ضعف ممکن است شخصی (تکانه‌های خشم، تمایلات جنسی غیرقابل پذیرش، خودخواهی) یا عمومی (ظاهر جسمی نامطلوب و مشکلات اجتماعی) باشند.

  1. طرح‌واره‌ی «انزوای اجتماعی/بیگانگی» (SI):

احساس این که فرد از جهان کناره‌گیری کرده و با دیگران متفاوت است یا این که به جامعه و گروه خاصی تعلق‌خاطر ندارد.

حیطه‌ی دو: خودگردانی و عملکرد مختل

انتظاراتی که فرد از خود و محیط دارد با توانایی‌های محسوس او برای جدایی، بقاء و عملکرد مستقل یا انجام موفقیت‌آمیز کارها تداخل می‌کنند. طرح‌واره‌های این حوزه به‌طور معمول در خانواده‌هایی به‌وجود می‌آید که اعتمادبه‌نفس کودک را کاهش می‌دهند، گرفتارند، بیش از حد از کودک محافظت می‌کنند یا این که نتوانسته‌اند کودک را به انجام کارهای بیرون از خانواده تشویق کنند.

  1. طرح‌واره‌ی «وابستگی/بی‌کفایتی» (DI):

اعتقاد به این که فرد نمی‌تواند مسئولیت روزمره (مثل مراقبت از دیگران، حل مشکلات روزانه، قضاوت خوب، از عهده‌ی تکالیف جدید برآمدن و تصمیم‌گیری صحیح) را بدون کمک قابل‌ملاحظه‌ی دیگران، در حد قابل‌قبولی انجام دهد. این حالت اغلب به‌صورت درماندگی ظاهر می‌شود.

  1. طرح‌واره‌ی «آسیب‌پذیری نسبت به ضرر یا بیماری» (VH):

ترس افراطی از این که فاجعه نزدیک است و هر لحظه احتمال وقوع آن وجود دارد و این که فرد نمی‌تواند از آن جلوگیری کند. ترس‌ها بر یک یا چند جنبه متمرکز هستند: (الف) حوادث پزشکی، مانند حمله‌های قلبی و ابتلا به ایدز، (ب) وقایع هیجانی، مانند دیوانه‌شدن، و (ج) سوانح محیطی، مانند گیر افتادن در آسانسور، قربانی جنایت‌شدن، سقوط هواپیما و زمین‌لرزه.

  1. طرح‌واره‌ی «خود رشد‌نیافته/گرفتار» (EU):

ارتباط عاطفی شدید و نزدیکی بیش از حد با یکی از افراد مهم زندگی (اغلب والدین)، به قیمت از دست دادن فردیت یا رشد اجتماعی طبیعی. غالباً اعتقاد بر این است که هیچ‌یک از این افراد گرفتار، بدون حمایت دیگری، قادر به ادامه‌ی زندگی نبوده یا نمی‌توانند شاد باشند. فردی که چنین طرح‌واره‌ای دارد ممکن است احساس کند وجودش در دیگران ادغام شده و هویت جداگانه‌ای ندارد. این طرح‌واره اغلب به‌صورت احساس پوچی و سردرگمی، جهت نداشتن و بی‌هدفی و یا در موارد شدید، به‌صورت شک و تردید در موجودیت و ساختار وجودی فرد بروز می‌کند.

  1. طرح‌واره‌ی «شکست» (FA):

باور به این که فرد شکست‌خورده است یا در آینده شکست خواهد خورد و این‌که شکست برای او اجتناب‌ناپذیر است. فرد در مقایسه با همسالانش در حوزه‌های پیشرفت (مثل تحصیل، شغل، ورزش و…) غالباً احساس بی‌کفایتی می‌کند. اغلب شامل این باور است که شخص، دیوانه، بی‌استعداد، نالایق و نادان است و نسبت به دیگران، موفقیت کمتری دارد.

حیطه‌ی سه: محدودیت‌های مختل

نقص در محدودیت‌های درونی، احساس مسئولیت در قبال دیگران یا جهت‌گیری نسبت به اهداف بلندمدت زندگی. این طرح‌واره‌ها منجر به بروز مشکلاتی در رابطه با رعایت حقوق دیگران، همکاری با دیگران، تعهد یا هدف‌گزینی و رسیدن به اهداف واقع‌بینانه می‌شوند. طرح‌واره‌های این حوزه به‌طور معمول در خانواده‌هایی به‌وجود می‌آید که به جای انضباط، مواجهه‌ی مناسب، محدودیت‌های منطقی، مسئولیت‌پذیری، همکاری متقابل و هدف‌گزینی، وجه مشخصه‌ی آن‌ها، سهل‌انگاری افراطی، سردرگمی، یا حس برتری است. در برخی موارد، کودک ممکن است نتواند ناراحتی عادی و معمولی را تحمل کند یا این‌که ممکن است هدایت، جهت‌مندی و راهنمایی کافی دریافت نکرده باشد.

  1. طرح‌واره‌ی «استحقاق/بزرگ‌منشی» (ET):

فردی که چنین طرح‌واره‌ای دارد معتقد است که نسبت به دیگران یک سر و گردن بالاتر است، حقوق ویژه‌ای برای خودش قائل است و تعهدی نسبت به رعایت اصول روابط متقابل که راهنمای تعاملات اجتماعی بهنجار هستند، ندارد. اغلب بر این نکته پافشاری می‌کند که دیگران باید هر آن‌چه که او می‌خواهد را برایش فراهم کنند، بدون توجه به این‌که آیا درخواست او منطقی است، چه چیزی از نظر دیگران معقول است، یا این‌که چه هزینه‌ای برای دیگران دارد. چنین افرادی برای این‌که بتوانند کسب قدرت کنند و یا دیگران را کنترل نمایند، تمرکز افراطی بر برتری‌جویی (برای مثال، موفق‌ترین، بااستعدادترین و ثروتمندترین شدن) دارند (هدف اولیه، کسب توجه یا پذیرش از سوی دیگران نیست). گاهی اوقات برای این‌که فرد بتواند تمایلات خود را ارضاء کند، بدون همدلی با دیگران و یا بدون توجه به نیازها و احساسات آن‌ها، به رقابت افراطی یا کنترل رفتارهای دیگران روی می‌آورد.

  1. طرح‌واره‌ی «خویشتن‌داری/خود-انضباطی ناکافی» (IS):

مشکلات مستمر در خویشتن‌داری مناسب و تحمل نکردن ناکامی‌ها در راه دست‌یابی به اهداف شخصی یا ناتوانی در جلوگیری از بیان هیجان‌ها و تکانه‌ها. در شکل‌های خفیف‌تر آن، فرد به شدت از ناراحتی اجتناب می‌کند. فردی که چنین طرح‌واره‌ای دارد، درد را تحمل نمی‌کند، از مسئولیت‌پذیری گریزان است، به هر قیمتی که شده از تعارض جلوگیری می‌کند و زیاد به خودش سخت نمی‌گیرد. این عوامل باعث می‌شوند از رضایت شخصی، تعهد و انسجام شخصیتی چنین فردی جلوگیری شود.

حیطه‌ی چهارم: دیگر-جهت‌مندی

تمرکز افراطی بر تمایلات، احساسات و پاسخ‌های دیگران به‌گونه‌ای که نیازهای خود فرد نادیده گرفته می‌شود. این کار به‌منظور دریافت عشق و پذیرش، تداوم ارتباط با دیگران یا اجتناب از انتقام و تلافی صورت می‌گیرد. در این طرح‌واره‌ها، فرد معمولاً هیجانات و تمایلات طبیعی خود را واپس می‌زند و نسبت به آن‌ها ناآگاه است. طرح‌واره‌های این حوزه به‌طور معمول در خانواده‌هایی به‌وجود می‌آیند که کودک را با قید و شرط پذیرفته‌اند: کودک به‌منظور دست‌یابی به توجه، عشق و پذیرش دیگران باید جنبه‌های مهم شخصیت خود را نادیده بگیرد. در بسیاری از این خانواده‌ها، نیازها و تمایلات هیجانی والدین و منزلت اجتماعی، در مقایسه با نیازها و احساسات کودک، ارزش بیشتری دارند.

  1. طرح‌واره‌ی «اطاعت» (SB):

احساس اجبار نسبت به واگذاری افراطی کنترل خود به دیگران. این کار معمولاً برای اجتناب از خشم، محرومیت، یا انتقام صورت می‌گیرد. دو نوع از مهم‌ترین اطاعت‌ها عبارت‌اند از: (الف) اطاعت از نیازها: واپس‌زنی تمایلات، تصمیمات و ترجیحات شخصی، و (ب) اطاعت از هیجان‌ها: واپس‌زنی هیجانات شخصی، به‌ویژه خشم. معمولاً این‌طور به‌نظر می‌رسد که تمایلات، عقاید و احساسات فرد، فاقد ارزش هستند یا برای دیگران اهمیت ندارند. این طرح‌واره، اغلب به شکل اطاعت افراطی همراه با حساسیت بیش از حد نسبت به احساسات دیگران تجلّی می‌یابد. این طرح‌واره، به‌طور کلی، منجر به خشمی می‌شود که در قالب یک سری نشانه‌های ناسازگارانه از جمله رفتارهای منفعل-پرخاشگرانه، طغیان‌های عاطفی کنترل‌نشده، علائم روان-تنی، کناره‌گیری از عواطف، برون‌ریزی و سوءمصرف مواد آشکار می‌شود.

  1. طرح‌واره‌ی «ایثار (خود-قربانی‌کردن)» (SS):

تمرکز افراطی بر برآورده‌کردن و ارضاء نیازهای دیگران در زندگی روزمره که به قیمت عدم‌ارضای نیازهای خود فرد تمام می‌شود. رایج‌ترین دلایل انجام این کار عبارت‌اند از: جلوگیری از آسیب‌رساندن به دیگران، جلوگیری از احساس گناه ناشی از خودخواهی یا تداوم ارتباط با افراد نیازمند. این امر اغلب از حساسیت بیش از حد نسبت به درد و رنج دیگران ناشی می‌شود. چنین طرح‌واره‌ای منجر به این احساس می‌شود که نیازهای فرد ایثارگر به قدر کافی ارضاء نمی‌شوند و همچنین باعث رنجش افرادی می‌شود که او از آن‌ها نگهداری می‌کند (با مفهوم «وابستگی بیمارگونه» هم‌پوشی دارد).

  1. طرح‌واره‌ی «پذیرش‌جویی/جلب توجه» (AS):

تأکید افراطی در کسب تأیید، توجه و پذیرش از سوی دیگران که مانع شکل‌گیری معنایی مطمئن و واقعی از خود می‌شود. احساس ارزش‌مندی فرد، بیشتر به واکنش‌های دیگران وابسته است تا به تمایلات طبیعی خودش. گاهی‌اوقات این طرح‌واره با تأکید افراطی بر مقام و منزلت، قیافه و ظاهر، پذیرش اجتماعی، پول یا پیشرفت مشخص می‌شود و وسیله‌ای است برای دست‌یابی فرد به تأیید، تحسین و توجه دیگران (هدف اولیه از دست‌یابی به تأیید، تحسین، توجه دیگران، کسب قدرت یا توانایی کنترل دیگران نیست). این طرح‌واره، اغلب منجر به اتخاذ تصمیماتی غیرقابل اطمینان و ناخوشایند در مورد وقایع مهم زندگی می‌شود یا این که منجر به حساسیت بیش از حد نسبت به طرد می‌گردد.

حیطه‌ی پنجم: گوش به زنگی بیش از حد و بازداری

تأکید افراطی بر واپس‌زنی احساسات، تکانه‌ها و انتخاب‌های خود-انگیخته‌ی فرد یا برآورده‌ساختن قواعد و انتظارات انعطاف‌ناپذیر و درونی‌شده درباره‌ی عملکرد و رفتار اخلاقی که اغلب منجر به ازبین‌رفتن خوشحالی، ابراز عقیده، آرامش خاطر، روابط نزدیک و سلامتی می‌شود. طرح‌واره‌های این حوزه به‌طور معمول در خانواده‌هایی به‌وجود می‌آید که در آن‌ها عصبانیت، توقع و گاهی‌اوقات تنبیه مشاهده می‌شود: در این خانواده‌ها، بر عملکرد عالی، بی‌نقص‌گرایی، وظیفه‌شناسی، پیروی از قوانین، پنهان‌سازی هیجان‌ها، اجتناب از اشتباه تأکید می‌شود، در عین حال که به لذت، خوشحالی و آرامش اهمیت چندانی داده نمی‌شود. معمولاً در چنین افرادی تمایلی نهفته نسبت به بدبینی و نگرانی وجود دارد، بدین صورت که اگر افراد نتوانند در تمام اوقات گوش به زنگ باشند، همه‌چیز از هم می‌پاشد.

  1. طرح‌واره‌ی «منفی‌گرایی/بدبینی» (NP):

تمرکز عمیق و مداوم بر جنبه‌های منفی زندگی (درد، مرگ، دلخوری، فقدان، عدم‌توافق، تعارض، گناه، مشکلات حل‌نشده، اشتباهات بالقوه، خیانت، کارهایی که اشتباه انجام می‌شوند و…) همراه با دست‌کم گرفتن جنبه‌های مثبت و خوش‌بینانه‌ی زندگی یا غفلت از آن‌ها. این طرح‌واره معمولاً شامل انتظارات افراطی در طیف وسیعی از موقعیت‌های کاری، مالی و بین‌فردی است که خودِ این حالت منجر به اشتباهات شدیدی می‌شود، به‌طوری که شخص در نهایت احساس می‌کند زندگی شخصی‌اش از هم پاشیده است. اغلب باعث ترس غیرمعمول از اشتباه‌کردن می‌شود، اشتباهی که ممکن است منجر به ورشکستگی مالی، فقدان، تحقیر و سرافکندگی یا گیر افتادن در یک موقعیت بد شود. از آن‌جا که نتایج منفی و بالقوه‌ی چنین حالت‌هایی، اغراق‌آمیز است، مشخصه‌ی این افراد، نگرانی مزمن، گوش به زنگی، غُرزدن یا بلاتکلیفی (نامطمئنی) است.

  1. طرح‌واره‌ی «بازداری هیجانی» (EI):

بازداری افراطی اَعمال، احساسات و ارتباطات خود-انگیخته که معمولاً به‌منظور اجتناب از طرد دیگران، احساس شرمندگی و از دست دادن کنترل بر تکانه‌های شخصی صورت می‌گیرد. معمول‌ترین حوزه‌هایی که بازداری در مورد آن‌ها اِعمال می‌شود، عبارت‌اند از: (الف) بازداری از بروز خشم و پرخاشگری، (ب) بازداری از بیان تکانه‌های مثبت (از قبیل خوشحالی، محبت، برانگیختگی جنسی و بازی)، (ج) بازداری از بیان آسیب‌پذیری یا بیان راحت و صریح احساسات و نیازهای شخصی، و (د) تأکید افراطی بر عقلانیت و نادیده‌گرفتن هیجان‌ها.

  1. طرح‌واره‌ی «معیارهای سرسختانه/عیب‌جویی افراطی» (US):

باور اساسی مبنی بر این که فرد برای رسیدن به معیارهای بلندپروازانه درباره‌ی رفتار و عملکرد خود، باید کوشش فراوانی به خرج دهد و این کار معمولاً برای جلوگیری از انتقاد صورت می‌گیرد. این طرح‌واره به‌طور معمول در خانواده‌هایی به‌وجود می‌آید که تحت فشارند، نسبت به خودشان و دیگران بیش از حد عیب‌جویی می‌کنند و توقع دارند کارها با کیفیت عالی و در کوتاه‌ترین زمان انجام شوند. این طرح‌واره اغلب منجر به نقص‌های جدی در احساس لذت، آرامش، سلامتی، احساس ارزش‌مندی، پیشرفت یا روابط رضایت‌مندانه می‌شود و معمولاً به شکل‌های زیر بروز می‌کند: (الف) بی‌نقص‌گرایی، توجه غیرمعمول به جزئیات یا ارزیابیِ کمتر از حد عملکرد خود در مقایسه با عملکرد دیگران، (ب) قوانین غیرقابل انعطاف و «بایدها»، در بسیاری از حوزه‌های زندگی، از جمله معیارهای بالا و غیرواقع‌بینانه‌ی اخلاقی، فرهنگی و مذهبی، و (ج) دغدغه‌ی زمان و کارآمدی به‌منظور انجام کار بیشتر.

  1. طرح‌واره‌ی «تنبیه» (PU):

باور اساسی مبنی بر این که افراد باید به‌خاطر اشتباهات‌شان، شدیداً تنبیه شوند. اغلب شامل احساس خشم، نابردباری و بی‌صبری نسبت به کسانی (از جمله خود فرد) است که طبق معیارها و انتظارات او عمل نکرده‌اند. معمولاً این‌گونه افراد، به دلیل در نظر نگرفتن شرایط ویژه، نادیده گرفتن مشکلات دیگران و عدم‌همدلی با احساسات آن‌ها، نمی‌توانند از اشتباهات خودشان و دیگران چشم‌پوشی کنند

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *